نگاهی به زمین زیر پای‌ مان....

موضوع کنترل سیلاب‌ها در کشوری خشک و نیمه‌خشک امری مهم است، چه با مدیریت و کنترل سیلاب‌ها اولا جلوی آثار تخریبی آب‌ها را می‌گیریم و ثانیا مشکل کمبود آب را که معضل اصلی در چنین شرایط اقلیمی است، معالجه می‌کنیم.


روزنامه اعتماد در یادداشتی به قلم تقی شامخی، نوشته است: سیل وقتی حرکت می‌کند، خاک را می‌شوید و سر راه خود جان انسان‌ها را می‌گیرد، دام‌ها را از بین می‌برد و به زمین‌های کشاورزی خسارت می‌زند، خانه و کاشانه مردم را ویران و تاسیسات و زیرساخت‌ها را نابود می‌کند ولی همین سیلاب اگر رام شود بالاترین نعمت برای آبادانی و توسعه و رفاه مردم است و در کشوری خشک و نیمه‌خشک که با نوسانات بارندگی همراه است و سال‌های کم باران و خشکسالی و بعضی سال‌ها بارندگی‌های سیل‌آسا دارد، چنانچه بتوان در سال‌های پرآبی آب را ذخیره و در سال‌های خشک از آن استفاده کرد، این تدبیری شگفت و باعث رشد، اعتلا و رفاه مردم است. برای کنترل سیلاب‌ سیاست‌های متفاوتی می‌توان در پیش گرفت.

فعالیت‌هایی که با نام‌های آبخیزداری، آبخوان‌داری، سدسازی، حوضچه‌های ذخیره آب و..... مشخص می‌شود؛ نشان از این سیاست‌های متفاوت دارد. در هر سرزمین و اقلیم با توجه به جغرافیا، پوشش گیاهی، وضعیت زمین‌شناسی و وضعیت اجتماعی اقتصادی باید دید مناسب‌ترین این سیاست‌ها کدامند. آنچه مهم است اینکه برای مدیریت آب‌ها و سیلاب‌ها معمولا ترکیبی از این سیاست‌ها مورد استفاده خواهد بود. ولی توجه به اولویت‌بندی برای رسیدن به مناسب‌ترین سیاست عامل موفقیت در مدیریت در هماهنگی با وضع اجتماعی و ویژگی‌های سرزمینی است. برای رسیدن به مناسب‌ترین انتخاب توضیح مختصری راجع به سرزمین ایران مناسب است. ایران سرزمینی کوهستانی با رشته‌کوه‌های متعدد و دشت‌هایی در ارتفاعات مختلف و بیابان‌ها و کویرهاست.

سیلاب‌ها در کوه‌ها سرازیر و مسیر رودخانه‌ها را در دشت‌ها پیموده و بار آب و رسوبات خود را در تالاب‌ها و چاله‌های کویری داخلی و دریاها در جنوب و شمال کشور می‌سپارد. همان‌طور که اشاره شد، نوسانات بارندگی در سال‌های مختلف زیاد است و اگر بارندگی متوسط سالانه در درازمدت حدود 250-230 میلی‌متر است، بعضی سال‌ها این رقم تا 400 میلی‌متر افزایش می‌یابد و سال‌هایی نیز در حدود 150 میلی‌متر باقی می‌ماند. به‌علاوه این نوسانات از منطقه به منطقه دیگر فاصله این حداکثر و حداقل را باز هم افزایش می‌دهد. بنابراین چنانچه آب در سال‌های پرآبی برای سال‌های کم‌آبی ذخیره شود، گره اصلی زندگی شایسته و توسعه پایدار سرزمین گشوده خواهد شد... وضعیت جغرافیایی و زمین‌شناسی ایران خود راه‌حل این مشکل را به همراه دارد. در بین کوه‌ها و روی فلات ایران حدود ششصد دشت داریم که عمده این دشت‌ها در طول زمان با رسوباتی که پس از بارندگی‌ها از کوه‌ها سرازیر شده و در پای کوه‌ها نهشته شده‌اند به وجود آمده‌اند. به ‌این‌ ترتیب است که در پای عمده این کوه‌ها دشت‌های آبرفتی را داریم. این دشت‌های آبرفتی برحسب اهمیت رسوبات عمق‌های متفاوت از چند ده متر، چند صد متر تا بیش از هزار متر دارند و این آبرفت‌ها و این دشت‌ها توان خوبی برای ذخیره آب در خود را دارند. 

وقتی سیلاب‌ها در طول زمان از کوه‌ها جاری ‌شده‌اند ابتدا رسوبات دانه‌ درشت را برجای گذارده‌اند و هر چه رسوب‌ها ریزتر بوده‌اند با آب و به فاصله دورتری رفته‌اند. این است که درست در دشت‌های نزدیک به کوه رسوبات دانه‌ درشت و در تالاب‌ها، کویرها یا مصب‌ها رسوبات دانه‌ ریز را داریم (با خشک شدن تالاب‌ها همین رسوبات ریزدانه است که به همراه باد حرکت کرده و مشکلات سال‌های اخیر را در مناطقی از کشور به وجود می‌آورد). طبق مطالعات انجام ‌شده هر مترمکعب از این رسوبات دانه ‌درشت یا آبرفت‌های دانه ‌درشت 400-300 لیتر آب را می‌تواند در خود ذخیره کند. اینکه ما در این دشت‌ها قنات‌ها را داریم یا چاه حفر می‌کنیم و به آب می‌رسیم، همین ذخیره است که به‌طور طبیعی با بارندگی‌ها در این دشت‌های آبرفتی به وجود آمده‌اند. در این دشت‌ها، قسمت بالادست و نزدیک به کوه که آبرفت دانه‌ درشت دارد مثل دهانه‌ای است که آب را بهتر و بیشتر به داخل این ذخیره‌گاه هدایت می‌کند. 

در ایران حدود 15 میلیون هکتار (کمی کمتر از 10 درصد سطح کشور) از این آبرفت‌های دانه ‌درشت خیلی مناسب و حدود 19 میلیون هکتار آبرفت با مرغوبیت کمتر وجود دارد که می‌توان سیل‌ها را روی آنها پخش و به داخل آبرفت نفوذ داد و در آن ذخیره کرد. حجم این آبرفت‌ها که می‌توانند آب را در خود ذخیره کنند به پنج هزار کیلومترمکعب برآورد می‌شود یعنی پنج هزار میلیارد مترمکعب؛ یعنی حدود پانصد برابر ظرفیت سدهایی که تاکنون ساخته‌ شده‌اند. توضیحات بالا با این هدف بیان شد که ما می‌توانیم سیلاب‌ها را در این دشت‌ها یا آبخوان‌ها ذخیره کنیم. این روش به دلایلی که در ادامه توضیح داده می‌شود راهکاری است که خود طبیعت در شرایط اقلیمی مثل ایران در اختیار بشر قرار داده تا این فلات خشک را قابل زیست کند و اجازه دهد که تمدن‌های انسانی طی قرون در این سرزمین پایداری خود را حفظ کنند. 

ما با پخش سیلاب‌ها در این دشت‌ها، آنها را به زیرزمین هدایت می‌کنیم تا به‌ جای اینکه در مسیر خود ایجاد خرابی کنند، با پخش شدن و نفوذ به لایه‌های زیرین ذخیره‌ای برای سال‌های کم‌آبی به وجود آورند. به ‌این ‌ترتیب بوده که از گذشته‌های دور انسان‌ها توانسته‌اند با حفر چاه‌ها و قنات‌ها حیات پایدار و تمدن خود را روی این فلات سامان دهند. این کار از گذشته‌های دور در این سرزمین صورت می‌گرفته، آبخوان‌ها تغذیه می‌شده‌اند و چاه‌ها و قنات‌ها آبدار می‌شده‌اند. در روزگاری که جمعیت کشور حدود 10 میلیون و شهرها و روستاها بسیار پراکنده بوده‌اند، همان اندازه نیاز مردم و سرزمین را تامین می‌کرده و سیلاب‌ها هم در بستر رودخانه‌ها، تالاب‌ها و دریاها هدایت می‌شدند.

امروز جمعیت کشور حدود 80 میلیون نفر و نیاز آبی برای کشاورزی و شهرها و صنایع بسیار افزایش یافته است که ما با ایجاد سدها و حفر چاه‌ها، آب بسیار زیادی تا حدود 90 درصد قابل‌ تجدید را برداشت می‌کنیم و از این راه صدمه غیرقابل جبرانی را به منابع طبیعی و محیط ‌زیست کشور وارد کرده و می‌کنیم. حدود 700 هزار چاه حفر کرده‌ایم و حدود 600 سد بزرگ و کوچک ساخته‌ایم در چنین شرایطی با پخش سیلاب می‌توانیم به همان روش که خود طبیعت عمل می‌کند، آب را در آبخوان‌ها ذخیره کنیم، به ‌این ‌ترتیب سیاستی را در پیش خواهیم گرفت که نزدیک به طبیعت و دوستدار طبیعت است و پدران ما نیز بخصوص در بخش‌های خشک‌تر این سرزمین در شرق و جنوب کشور از گذشته با چنین روشی آب را ذخیره و به کشاورزی می‌پرداختند. اولویت دادن به این سیاست در عین ‌حال دارای مزایای زیر است:

1- آبخوان‌ها در دشت‌های کشور که با حفر غیرمنطقی چاه‌ها تخلیه‌ شده‌اند، آبدار می‌شوند. فاجعه پایین رفتن آب‌های زیرزمینی و فرونشست دشت‌ها تا حد ممکن‌ ترمیم می‌شود. ما می‌دانیم با تخلیه آبخوان‌ها، رسوبات آبرفتی فشرده می‌شوند و این ظرفیت ذخیره آب را از دست می‌دهند، به ‌این ‌ترتیب می‌توانیم جلوی این فاجعه را بگیریم.

2- آبی که به ‌این ‌صورت ذخیره می‌شود در معرض تابش آفتاب و تبخیر نیست و به ‌این‌ ترتیب در سرزمینی خشک و با تابش شدید آفتاب که تبخیر سالانه به 4000 تا 3000 میلی‌متر در سال می‌رسد، در این روش جلوی تبخیر و هدررفت گرفته می‌شود.

3- در این روش جلوی خسارت سیلاب‌ها گرفته می‌شود. چون می‌توان از سرمنشا و از همان دشت‌های بالادست، آنجا که نهر‌های اولیه تشکیل می‌شود، با ایجاد سازه‌های ساده سیل را به روی دشت‌ها هدایت کرد و آب را در آنجا نفوذ داد.

4- در این روش خاک‌های فرسایش یافته که معمولا تا دریاها یا دل کویرها یا تالاب‌ها هدایت می‌شوند و از دست رفتن آنها از خسارات مهم سیل است در نزدیک‌ترین فاصله به نقطه حرکت خود در دشت‌ها رسوب داده می‌شوند و در طول زمان روی آبرفت‌های درشت‌ دانه زمین‌های مستعد کشاورزی به وجود می‌آورند.

5- در این روش هزینه‌های عملیات بسیار پایین است و با ایجاد بندهای ساده آب از بستر خود با شیارهایی به دشت‌ها هدایت می‌شوند. در این عملیات مطالعات مهندسی ساده و ماشین‌آلات کمی مورد استفاده قرار می‌گیرد. عملیاتی که هزینه آن با هزینه‌های مطالعاتی و اجرایی سدها قابل‌ مقایسه نیست. در سرزمینی که نوسانات بارندگی خیلی بالاست و به قول آقای رییس‌جمهور بعد از سیل‌های اخیر، سدهایی طی سال‌هایی خالی مانده بودند در چنین وضعیتی لازم است با ساخت سدها سرمایه‌گذاری عظیمی سال‌ها روی زمین بماند تا یک سال سیلاب‌هایی را کنترل کند، در اینجا با سرمایه‌گذاری کم می‌توان شبکه‌ای را به وجود آورد که اگر سال‌ها گذشت و سیلی نیامد، سرمایه به‌ کار رفته بسیار پایین باشد تا سرمایه زیادی راکد نماند.

6- این روش همان‌طوری که اشاره شد، دوستدار طبیعت است و در این سرزمین توسط پدران ما مورد استفاده بوده است.


 
بازدید : 112 7 ارديبهشت 1398 ساعت 10:31 ق.ظ
 
درحال بارگزاری
درحال بارگزاری