اطلاعیه مهم  

راهکار مقابله با بیابان زایی چیست ؟

 
آیا اطلاع دارید که تقریباً کمتر از نیمی از سطوح بدون یخ زمین یعنی ۵۲ میلیون کیلومتر مربع، زمین های خشکی هستند که در آستانه تبدیل شدن به بیابان می باشند. به گفته کنوانسیون مبارزه با بیابان زایی سازمان ملل، زندگی ۲۵۰ میلیون نفر تحت تأثیر این روند قرار گرفته و این احتمال وجود دارد که تا سال ۲۰۴۵، ۱۳۵ میلیون نفر به علت بیابان زایی آواره شوند و این موضوع به یکی از جدی ترین چالش های زیست محیطی پیش روی بشریت تبدیل شود.
آفریقا بیشتر از سایر قاره ها تحت تاًثیر بیابان زایی قرار گرفته و صحرای بزرگ آفریقا یکی از بارزترین مناطق طبیعی زمین ماسه ای به شمار می آید. کشورهایی که در حاشیه صحرای بزرگ آفریقا قرار دارند جزو فقیرترین کشورهای های جهان محسوب شده و خشکسالی های دوره ای گریبان گیر آنها شده است. کل زمین های خشک آفریقا، ۲۰ میلیون کیلومتر مربع یعنی حدود ۶۵ درصد این قاره را در بر می گیرد. یک سوم مناطق خشک آفریقا عمدتاً بیابان های لم یزرع غیرمسکونی می باشند و با افزایش جمعیت این قاره بهره وری زمین هایی که این جمعیت را پوشش می دهد کاهش می یابد.

بیابان زایی چیست و چه فرقی با بیابان زدایی دارد؟


بیابان زایی (به انگلیسی: Desertification) که کویر زایی نیز نامیده می شود، فرآیندی است که دلایل طبیعی یا انسانی موجب کاهش بهره وری بیولوژیکی اراضی خشک و نیمه خشک شده و زمین های حاصلخیز معمولاً در نتیجه خشکسالی، جنگل زدایی یا کشاورزی نامناسب تبدیل به بیابان می شوند. کاهش بهره وری ممکن است نتیجه تغییرات اقلیمی، جنگل زدایی، چرای بیش از حد، فقر، عدم کارآیی سیاسی، شیوه های آبیاری ناپایدار و یا ترکیبی از این عوامل باشد. بهتر است بدانید که نزدیک به یک پنجم زمین های جهان با بیابان زایی تهدید می شوند.
بیابان زدایی یا جلوگیری از به وجود آمدن بیابان (به انگلیسی:Non-Desertification) به اقداماتی از جمله کاشت نهال و گیاهان مقاوم در مناطق خشک و احیای شوره زارها برای سبزکاری در بیابان و جلوگیری از تخریب سریع سرزمین در مناطق خشک، نیمه خشک و نیمه مرطوب اشاره دارد. پس می توان گفت بیابان زدایی نقطه مقابل بیابان زایی می باشد.
علل و پیامدهای کویر زایی کدامند؟
به طور کلی بیابان زایی به دلیل تغییر در آب و هوا و شیوه های ناپایدار مدیریتِ زمین در مناطق خشک ایجاد می شود. اکوسیستم های لم یزرع و نیمه لم یزرع، نزولات جوی کم و متغیری دارند بنابراین تغییرات آب و هوایی یا اقلیمی و دیگر عواملی که منجر به خشکسالی طولانی می شوند می توانند به سرعت، بهره وری بیولوژیکی این اکوسیستم ها را کاهش دهند. چنین تغییراتی ممکن است موقتی باشند و فقط یک فصل به طول بیانجامند، یا ممکن است چندین سال و چندین دهه تداوم داشته باشند.
از آنجا که مناطق خشک برای اهداف متنوعی همانند کشاورزی، چرای حیوانات و جمع آوری چوب برای سوخت مورد استفاده قرار می گیرند فعالیت های مختلف انجام شده در آنها می تواند مشکل بیابان زایی را تشدید کرده و تغییرات پایدار در اکوسیستم های دیم ایجاد کند.
در سال ۱۹۷۷ در کنفرانس مبارزه با بیابان زایی سازمان ملل متحد (UNCOD) که در شهر نایروبی کشور کنیا برگزار شد؛ برای اولین بار تأثیرات بیابان زایی و علل و عوامل مؤثر و همچنین راهکارهای محلی و منطقه ای برای مقابله با این پدیده مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
از جمله پیامدها و عواقب مهم بیابان زایی ذکر شده در این کنفرانس می توان به موارد زیر اشاره کرد:
  • از بین رفتن محصولات زراعی یا کاهش محصولات در مزارع دیمی
  • کاهش پوشش گیاهی چند ساله و به تبع آن کاهش علوفه برای احشام و دام ها
  • کاهش زیست توده و در نتیجه کمبود چوب و مصالح ساختمانی
  • کاهش ذخایر آب قابل شرب ناشی از کاهش آب های سطحی و گردش آب های زیرزمینی
  • افزایش نفوذ تپه های ماسه ای در مزارع و شهرک ها
  • افزایش سیلاب به دلیل افزایش رسوبات در رودخانه ها و دریاچه ها
  • افزایش رسوب گذاری.
مناطقی که تحت تأثیر بیابان زایی قرار می گیرند!
برای درک بهتر نحوه تأثیرگذاری تغییرات اقلیمی و فعالیت های انسانی در روند بیابان زایی، عواقب و پیامدهای فوق الذکر را می توان به چهار حوزه وسیع طبقه بندی کرد:
۱- مزارع تحت آبیاری (Irrigated croplands) که خاک آنها غالباً با تجمع نمک ها تخریب می شود.
تقریباً ۲،۷۵۰،۰۰۰ کیلومتر مربع از مزارع جهان آبیاری می شوند و بیش از ۶۰ درصد از این مناطقی که آبیاری می شوند در مناطق خشک قرار دارند.
تجمع نمک در خاک علت اصلی کاهش بهره‌وری بیولوژیکی در مزارع آبیاری محسوب می شود. روان آب ها قبل از پیدا کردن راه خود به رودخانه ها یا سفره های آب زیرزمینی در خاک نفوذ کرده و بخش های زیادی از نمک های موجود در آن را حل و جمع آوری می کنند و هنگام استفاده برای آبیاریِ محصولات زراعی، تبخیر شده و بیشتر نمک جمع آوری شده را در مزرعه به جا می گذارند. این فرآیند می تواند به سرعت، زمین تولیدی را به دشت ها و جلگه های نمکی لم یزرع هالوفیت دار (گیاهان شورپسند یا گیاهان سازگار با مقادیر بالای نمک در خاک) تبدیل کند.
2- مزارع دیمی (Rain-fed croplands) که نزولات جوی ناپایدار و فرسایش خاک ناشی از باد را تجربه می کنند.
باید بدانید دانه هایی همانند گندم و ذرت سالانه حدود ۸۵ درصد از تولید جهانی غذا را به خود اختصاص می دهند.
مزارع دیمی با نزولات جوی متغیر، دومین منطقه ای هستند که بیابان زایی آنها را تهدید می کند. محصولات زراعی دیمی که در مناطق خشک کشت می شود یک ساله می باشند. پس از برداشت، اراضی تا فصل کاشت بعدی رها می شوند و در این مدت خاک در برابر فرسایش باد و باران آسیب پذیر است. باد می تواند خاک سطحی بدون پوشش گیاهی را از جا کنده و طوفان های شدید گرد و غبار ایجاد کند که این طوفان ها غالباً خاک ها را به همراه مواد مغذی موجود در آن به مسافت های طولانی منتقل می کنند. بارش باران در مناطق خشک کم است اما زمان بارندگی، ریزش های سنگین باعث می شود غالباً خاک های موجود در زمینِ لُخت شسته شده و مواد مغذی آن تخلیه شود.
بلعکس گونه های گیاهی چند ساله ریشه های عمیق تری دارند و خاک را به هم متصل می کنند و چمنزارهای بومی ترکیبی از گونه های عمدتاً چند ساله هستند که فرسایش خاک را مهار می کنند.
3- مراتع و چراگاه هایی (Grazing lands) که در اثر چرای زیاد، تراکم و فرسایش خاک آسیب می بینند.
بیابان زایی در مراتع نیز رخ می دهد و روند آسیب و از بین رفتن خاک اغلب با فعالیت حیوانات چرنده آغاز می شود.
برخی اوقات دام ها در هنگام چرا، گیاهان روییده نشده ی زیر خاک را می خورند که این کار باعث می شود بافت هایی که قادر به فتوسنتز می باشند کاهش یابند و در کل تا حد زیادی جلوی رشد گیاهان را بگیرند. علاوه بر این؛ گله های دام ممکن است پوشش گیاهی را زیر پا لگدمال کنند که لگدمال کردنِ پوشش گیاهی، ریشه های گیاهی که خاک را به هم وصل می کند از بین می برد. هنگامی که باران ها در آن مناطق چریده شده می بارد، اغلب جویبارهایی در طول مسیرهای لگدمال شده تشکیل می شوند و خاک سطحی محافظت نشده را می شویند و از بین می برند. همچنین حرکت مکرر گله ها بر روی یک مسیر مشخص می تواند خاک را فشرده و متراکم کند و مانع از رشد ریشه های گیاهی شود.
۴- درختستان ها یا زمین های جنگلی خشک (Dry woodlands) که بیش از حد به خاطر چوب شان مورد استفاده قرار می گیرند.
چهارمین منطقه ای که تحت تأثیر بیابان زایی قرار می گیرد، درختستان ها یا زمین های جنگلی خشک متأثر از مصرف بیش از حد هیزم می باشند.
چوب در مناطق بزرگی از آسیا و آفریقا مواد اولیه اصلی برای پخت و پز و گرم کردن می باشد. هیزم در این مناطق اغلب قبل از استفاده در کوره های سفالی به ذغال تبدیل می شود زیرا ذغال چوب، دود کمتری نسبت به چوب ایجاد می کند. فرآیند تبدیل اغلب ناکارآمد بوده و حدود ۷۵ درصد از پتانسیل گرمایشی چوب از بین می رود. بهتر است بدانید که سرانه ی مصرف چوب برای سوخت در آفریقا و آسیا حدود نیم تن می باشد.
۱۰ راهکار مقابله با بیابان زایی کدامند؟
از آنجا که تغییرات منطقه ای آب و هوایی مهمترین علت از بین رفتن بهره وری مناطق خشک محسوب می شود، درک تأثیر قابل توجه گرمایش زمین در مناطق خشک مهم است. طبق برخی از مدل های تغییرات اقلیمی، پیش بینی شده که ریسک خشکسالی به علت افزایش دما در تابستان بیشتر خواهد شد و الگوهای بارندگی با تغیییرات اساسی زیادی مواجه خواهند شد. بسیاری از سیاستمداران معتقدند که از آنجا که بیابان زایی و گرم شدن کره زمین بسیار مرتبط به هم می باشند، یکی از اصلی ترین راهکارهای مقابله با این امر می تواند اجرای سیاست های مؤثر و کارآمد اقتصادی و اقدامات فنی باشد که باعث کاهش انتشار گازهای گلخانه ای می شود.
 
 
 
 
با این حال در مقیاس های محلی، بیابان زایی اغلب نتیجه مدیریت ناپایدار زمین و خاک می باشد و برای حفظ بهره وری بیولوژیکی زمین، بایستی حفظ خاک اغلب در اولویت قرار گیرد. برخی از تکنیک هایی که کارشناسان مجمع فعالان زیست محیطی کشور برای بهبود عواقب بیابان زایی در مزارع تحت آبیاری، مزارع دیمی، چراگاه ها و درختستان ها پیشنهاد می کنند عبارتند از:
۱- تله های نمکی (Salt traps): ایجاد لایه هایی از شن و ماسه در اعماق مشخص در خاک
تله های نمکی از رسیدن نمک به سطح خاک جلوگیری کرده و همچنین به جلوگیری از هدر رفت آب کمک می کنند.
۲- بهبود و ارتقای آبیاری (Irrigation improvements): تغییراتی در طراحی سیستم های آبیاری برای جلوگیری از جمع شدن آب یا تبخیر راحت آب از خاک
این راهکار می تواند باعث کاهش هدر رفت آب و جلوگیری از تجمع نمک شود.
۳- پوشش گیاهی (Cover crops): از فرسایش خاک ناشی از باد و آب جلوگیری می کند
این راهکار اثرات محلی خشکسالی در مقیاس های بزرگتر را کاهش می دهد. پوشش گیاهی می تواند چند ساله یا سالانه با رشد سریع باشد.
۴- چرخش محصول (Crop rotation): تغییر محصولات مختلف در یک قطعه از زمین در فصول مختلف رشد
این روش با تقویت مجدد مواد مغذی حیاتی که هنگام برداشت محصول از بین می روند می تواند به حفظ بهره وری خاک کمک کند.
۵- چراگاه چرخشی (Rotational grazing): محدود کردن چرای بیش از اندازه دام در یک منطقه معین
یکی دیگر از راهکارهای مقابله با بیابان زایی این است که دام ها باید قبل از ایجاد آسیب های دائمی به گیاهان و خاک هر منطقه به مناطق چرای جدید منتقل می شوند.
۶- تراس بندی (Terracing): ایجاد چندین سطح از زمین مسطح به صورت پله های بلند بریده شده در دامنه کوه
این روش سرعت رواناب را کند کرده و باعث کاهش فرسایش خاک و جلوگیری از هدر رفت آب می شود.
۷- متمرکز کردن پستی و بلندی ها (Contour bunding): قرار دادن خطوط سنگی در ارتفاعات طبیعی زمین و کشاورزی در پستی و بلندی ها
این تکنیک قبل از تشکیل رواناب به حفظ و نگهداری آب باران کمک می کند و همچنین با سنگین و مرطوب نگه داشتن خاک جلوی فرسایش باد را می گیرد.
۸-بادشکن ها (Windbreaks): کاشت درختچه ها یا بوته هایی در زاویه های مناسب برای جلوگیری از وزش باد
بادشکن ها عمدتاً برای کُند کردن فرسایش خاک توسط باد، مورد استفاده قرار می گیرند اما ممکن است برای مهار تپه های ماسه ای نیز مورد استفاده قرار گیرند.
۹- تثبیت و استوارسازی خاکریز یا تپه های شنی (Dune stabilization): حفاظت از پوشش گیاهی روییده شده در کنار تپه ها
قسمت های بالای گیاهان به محافظت از خاک در برابر بادهای سطحی کمک می کنند، در حالی که ریشه، خاک را در کنار هم نگه می دارد.
۱۰- پیشرفت های تبدیل ذغال چوب (Charcoal conversion improvements): استفاده از کوره های فلزی یا لجنی یا تجهیزات فشرده سازی فشار بالا جهت حفظ پتانسیل گرمایش چوب
این کوره ها و تجهیزات برای فشار دادن چوب و سایر بقایای گیاهی به درون خاک زغال قالبی استفاده شده و بخش بزرگی از پتانسیل گرمایش چوب سوختی را حفظ می کند.
 
 
بازدید : 77 29 خرداد 1399 ساعت 10:04 ق.ظ
 
درحال بارگزاری
درحال بارگزاری
درحال بارگزاری